Op deze pagina zal ik u meenemen langs verschillende artistieke projecten die te maken hebben met de vraag van waaruit ons project ‘Neem Plaats’ is gestart: hoe mensen in de openbare ruimte te verbinden door middel van kunst?
‘Ken ik jou niet ergens van?’
Door: Jannida Langeveld
Je hebt eigenlijk nooit echt stil gestaan op het Janskerkhof. En dan ineens zit je daar aan tafel met twee jonge meiden. Je kijkt eens rond en begint het plein, waar elke twee minuten een bus langs raast, te waarderen. Hoe is dit plein eigenlijk ontstaan? Wat maakt deze plek zo aantrekkelijk? Er ontstaat een gesprek met vreemden. Over de stad en over je bestemming. In het onbewaakte ogenblik heb je kennisgemaakt met diegenen waarmee je de openbare ruimte deelt. Ineens heeft je dag een onverwachte wending gekregen…
Het project ‘Neem Plaats’ is ontstaan vanuit de vraag hoe mensen in de openbare ruimte met elkaar verbonden zouden kunnen worden door middel van kunst.
Bij het stellen van deze vraag begon ik met het nadenken over welke kunstvorm daarvoor geschikt zou zijn. Welke kunstwerken zijn er bovendien al te vinden in de openbare ruimte? Welk effect hebben ze op de voorbijganger?
Toen ik nadacht over kunst in de openbare ruimte van Utrecht, zag ik als eerste ‘De Haas’ aan het begin van de Voorstraat voor me. Helaas zal menig gebruiker van de Utrechtse openbare ruimte dit beeld nooit erg bewust hebben opgemerkt. Laat staan dat mensen elkaar hebben ontmoet vanwege dit beeld, 'Thinker on Rock' van Barry Flaganan. Deze sculptuur als ‘meeting point’ nog even daar gelaten.
Hoe kunnen verschillende voorbijgangers met elkaar verbonden worden als de afzonderlijke passant niet eerst verbonden raakt met het kunstwerk?
Op een of andere manier moet het kunstwerk dus de aandacht van de voorbijganger trekken. Om meer betrokkenheid te creëren tussen toeschouwer en kunstwerk, moet de toeschouwer uitgenodigd worden te reageren op het beeld. Er ontstaat dan een interactie tussen het kunstwerk en de toeschouwer.
Af en toe wordt de Haas aangekleed met een oranje boa op koninginnendag of een mutsje in de winter. De stadsbewoner zorgt er op zo’n moment voor dat er een interactie ontstaat tussen sculptuur en toeschouwer.
Het interactieve kunstwerk
Een ander voorbeeld van een interactief kunstwerk in de openbare ruimte, stond afgelopen maart op het festivalterrein van Tweetakt: ‘Hands from above’ door Chris O’Shea.
Er hing een groot scherm waarop je jezelf kon zien lopen op het pleintje. Af en toe kwam er een hand in beeld die reageerde op de personen die zichtbaar waren op het scherm. Omdat je zag dat de hand reageerde op jou aanwezigheid, nodigde dat uit je zo te bewegen dat je daarmee een reactie van de hand op het scherm kon uitlokken.
In het voorbeeld van ‘Hands from above’ wordt de toeschouwer uitgenodigd in actie te komen en dat kan al door een subtiele stap opzij te zetten. De toeschouwer reageert niet met spullen of materiaal op het kunstwerk, maar er vindt een lijfelijke reactie plaats. Het is alsof het kunstwerk je bewegingen als het ware regisseert of choreografeert.
Nog een andere manier om betrokkenheid tussen het kunstwerk en de voorbijganger te creëren zien we bij de Verwonderwinkel van Yvette van der Aa, die we aan onze Neem Plaats Tafel ontvingen. Zij heeft een soort kast gemaakt, een mobiele winkel waar je allerlei ‘positieve boodschappen’ kunt doen. In elk vakje en laatje zitten voorwerpen die tot verwondering kunnen leiden. Yvette zet haar kast op straat of op een festival en de nieuwsgierige voorbijganger zal allerlei leuke dingen ontdekken in dit meubel.
De verwonderwinkel nodigt de toevallige voorbijganger uit stil te staan bij het moment. Dit breekpunt in de dag zorgt ervoor dat je even tot bezinning komt.
Yvette gaat bovendien een keer in de acht weken met een kleine versie van de Verwonderwinkel de straat op en vraagt mensen waar ze zich over verwonderen.
Het ‘Retourtje Verwondering’ is een voorbeeld van een kunstproject waarin de kunstenaar zelf een heel actief onderdeel is in het kunstwerk. De kunstenaar spreekt de voorbijganger aan en start een gesprekje. De korte verhalen, die uit deze acties voortkomen, worden op film vastgelegd en op de website getoond.
Wat blijkt is dat het interactieve kunstwerk in de genoemde voorbeelden bewerkstelligd kan worden door een digitale installatie of door de actieve uitnodigende houding van de kunstenaar.
De betrokkenheid tussen toeschouwer en kunstwerk heb ik hiermee hopelijk duidelijk geïllustreerd, maar wat is binnen zo’n artistiek initiatief nu eigenlijk het kunstwerk? Het moment waarop de interactie ontstaat tussen kunstenaar/kunstwerk en de toeschouwer of de documentatie van dat moment middels foto’s, geluidsopnames en/of film?
Het moment als kunstwerk
Een voorbeeld van een kunstwerk waarbij ‘het moment’ het kunstwerk wordt is te zien bij ‘The Artist is Present’ van de Servische Marina Abramovic in het Moma (New York, 14 maart – 31 mei 2010). In deze performance is de kunstenares lijfelijk aanwezig in de expositie ruimte. Ze zit aan tafel en de toeschouwers worden uitgenodigd tegenover haar te komen zitten.
Binnen de kunstwereld heb je zowel de ‘performance’ als de ‘happening’, waarbij er door de kunstenaar een moment wordt gecreëerd die bij de toeschouwer een emotie veroorzaakt of hem aan het denken zet.
Hoewel de performance vaak binnen museale context plaats vindt, wordt een happening meestal in de openbare ruimte uitgevoerd. In de performance speelt de kunstenaar een centrale rol, de toeschouwer blijft een toeschouwer. Bij een happening ontstaat het kunstwerk in samenwerking met de toeschouwer. De toeschouwer maakt actief deel uit van het kunstwerk.
Happening betekent letterlijk ‘gebeurtenis’ en het gaat er om dat het kunstwerk niet perse iets materieels is als een sculptuur of een schilderij, maar het kunstwerk is juist het moment, dat door de kunstenaar gecreëerd en geregisseerd wordt.
De ‘Happening’ is een term binnen de beeldende kunsten uit eind jaren 50. Allan Kaprow was een van de eerste kunstenaars die op deze manier kunst maakte. De Happening ontstond vanuit de idee dat kunst en leven meer met elkaar geïntegreerd moesten worden. De happenings uit die tijd waren vrij provocerend en politiek van aard. Volgens kunstenaars als Allan Kaprow, Claes Oldenburg en Jim Dine had een happening bovendien ‘een collectief therapeutische werking’… (*)
Tegenwoordig zie je in aardig wat kunstproducties dat de kunstenaar gebruik maakt van het moment. Het gaat in deze projecten niet zozeer om het resultaat, namelijk de film, de foto’s of het theaterstuk. Het kunstwerk is al gecreëerd op het moment van de ontmoeting tussen kunstenaar/ kunstwerk en toeschouwer.
Echter het spel van actie en reactie tussen het kunstwerk en de toeschouwer hoeft er nog niet perse voor te zorgen dat de toeschouwers elkaar ook ontmoeten. Hoe zorg je er nu voor dat dat wel gebeurt?
Ontmoeting door het kunstwerk
Tijdens ons eerste experiment met de tafel op straat ontmoetten we Tjerk Ridder. Met een fietskrat vol boodschappen sprak hij ons aan met de vraag wat wij precies beoogden met de huiselijke tafel op straat. Er ontstond een gesprek waarin we ontdekten dat Tjerk zelf ook bezig was geweest met het verbinden van mensen in de openbare ruimte middels zijn project ‘Trekhaak Gezocht’.
Met dit project probeerde Tjerk met een caravan te liften van Utrecht naar Istanbul. Hij reisde op deze manier van de ene culturele hoofdstad naar de andere en zijn wens was op deze manier de mensen in Europa met elkaar te verbinden. Iedere weggebruiker die hem een lift verleende kreeg bovendien de kans een droom op te schrijven en in te blikken. Alle ervaringen van de reis heeft Tjerk verwerkt in een theatershow vol verhalen, foto’s en muziek.
De overeenkomst tussen ‘Neem Plaats’ en dit project is dat ze beiden ontstaan zijn vanuit de wens mensen uit hetzelfde leefgebied met elkaar te verbinden en om dit te bereiken worden artistieke middelen ingezet. In het project ‘Trekhaak Gezocht’ vormt het uiteindelijke resultaat, namelijk de theatervoorstelling, het moment dat de mensen bij elkaar gebracht worden.
Iets soortgelijks kun je zien bij de ‘Portrait Machine’ van Theo Watson. Een digitale installatie oorspronkelijk bedoeld voor een museale context. Bekijk hier het filmpje van de Portrait Machine.
In deze installatie kan de bezoeker een foto van zichzelf maken. Deze foto wordt aan een database toegevoegd. Op drie schermen worden vervolgens combinaties van de foto’s uit deze beeldbank gemaakt op basis van gezichtsuitdrukking, kleur kleding, houding, compositie, etc. Via deze digitale installatie worden diverse mensen in het kunstwerk met elkaar verbonden.
We zien hier een gelijkenis met het Neem Plaats project ‘Treintekenen’. In de trein vroegen we reizigers om hun bestemming te tekenen op een A6 kaartje. Deze actie voerden we op verschillende dagen en verschillende tijdstippen uit. Als conclusie van deze acties hebben we een boek gemaakt waarin we de tekeningen hebben gerubriceerd. Alle tekeningen zijn gepubliceerd in een boek met als titel ‘Een Dag, Utrecht CS-Amsterdam CS’. Pas in het boek, het eindwerk ‘ontmoeten’ de afzonderlijke mensen elkaar middels hun tekening.
Je ziet in ‘Trekhaak Gezocht’, ‘de Portrait Machine’ en ‘Treintekenen’ goed dat het samenbrengen van mensen niet perse een letterlijke ontmoeting hoeft te betekenen, maar het kan ook zijn dat alle individuele verhalen op een hoop gegooid worden. Vervolgens componeert de kunstenaar deze verhalen tot een geheel. De verhalen en foto’s, die de verschillende deelnemers vertegenwoordigen, worden in het kunstwerk samen gebracht. De ontmoeting is niet meer letterlijk maar symbolisch geworden.
Community-art
Naast dat het samenbrengen van mensen op een artistieke manier gebeurt, kan een kunstwerk of kunstenaarsinitiatief ook zorgen voor letterlijk meer contact tussen mensen uit dezelfde leefomgeving.
Zo is er het project van Marijke Donath in samenwerking met Esther van Elteren en Babette van Harsselaar. Met de projecttitel ‘Lievelings’ trekken de kunstenaars de wijk Lombok (Utrecht) in en vragen de buurtbewoners, onder het genot van een kopje koffie of thee, te vertellen over hun lievelingsvoorwerp of lievelingsplek. De filmpjes en geluidsfragmenten van deze verhalen worden op de ‘Lievelings’ website geplaatst. Dit project is geïnitieerd door Het Wilde Westen.
‘Lievelings’ is een project dat is opgezet om de buurt Lombok meer leefbaar te maken. Naast het registreren van de persoonlijke verhalen, is er ook een ‘Buurttafel’ geplaatst die de sociale cohesie nog meer zou moeten versterken in de wijk.
Net als bij ‘Trekhaak gezocht’ en ‘ Neem Plaats’ wordt er binnen het project ‘Lievelings’ gebruik gemaakt van persoonlijke verhalen van mensen die bij elkaar in de buurt wonen, maar elkaar normaal gesproken nauwelijks ontmoeten. Door middel van dit kunstproject horen de buurtbewoners elkaars verhalen. Er is sprake van community-art omdat de kunstenaar en het publiek samenwerken aan een kunstwerk. De verhalen worden gebundeld en verwerkt in een object, de buurttafel. Bovendien wordt net als in ons project met de ‘Neem Plaats Tafel’, de tafel gebruikt als middel om contact tussen mensen, die vreemd van elkaar zijn, te bewerkstelligen.
Slot
Uiteindelijk, door deze kunstvoorbeelden te onderzoeken en binnen het project ‘Neem Plaats’ twee kunstwerken te ontwikkelen, ben ik erachter gekomen dat het allereerst nodig is om de toeschouwers te betrekken bij het kunstwerk. Dit werkt goed wanneer er binnen het project ruimte is voor de persoonlijke verhalen van de toevallige voorbijgangers.
Voordat je de toeschouwer zo ver krijgt deel te nemen aan het project, moet er nog wel een beeld of actie in de openbare ruimte zijn die de voorbijganger uitnodigt deel te nemen. De ‘Happening’ leent zich hier als kunstvorm goed voor, omdat een happening ervoor zorgt dat je het publiek bereikt op de plek waar ze wonen of werken. Je maakt inbreuk op de dagelijkse routine en dat levert bij hen een moment van bezinning op.
Zowel met een happening als met community-art is er sprake van een actieve rol van zowel de kunstenaar als de toeschouwer. Actie vraagt om reactie, zo luidde onze ongeschreven regel binnen het ‘Neem Plaats’ project.
Het moment van de happening kan belangrijk zijn, als ook de documentatie/ presentatie van de verzameling van ervaringen, verhalen, foto’s, films en in ons geval tekeningen.
Het verbinden van mensen in de openbare ruimte door middel van kunst, kan resulteren in een letterlijke ontmoeting tussen toeschouwers, als ook in een meer symbolische ontmoeting, die zichtbaar wordt in een artistiek eindresultaat.
Om nog even terug te komen op ‘De Denker’. De Haas, die een parodie is op het befaamde beeld van Rodin. De Haas die bezinnend op een steen uitkijkt over het plein Neude. Wanneer neem jij dat plein goed in je op? Wat zijn jou gedachten op het moment dat je De Haas weer ziet? Zal de Denker niet ook jou aan het denken zetten en nieuwe verhalen van jou en je mede stad gebruikers naar boven halen?
Leef in je eigen routine, je eigen verhaal, maar vergeet onderweg niet stil te staan bij je omgeving, de kunst die je toevallig tegen komt, het moment en de ander!
* Blz. 180,181 uit ‘De Tweede Helft’ Beeldende Kunst na 1945, Ad de Visser, Uitgeverij SUN 1998, vijfde druk 2007
